Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni

Kategoria dziedzictwa światowego: dobro kulturowe

Kopalnia Soli w Wieliczce została wpisana w 1978 r., jako jeden z pierwszych 12 obiektów na świecie. W 2013 roku wpis rozszerzono o Kopalnią Soli w Bochni i Zamek Żupny w Wieliczce, zmieniając nazwę wpisu. Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni są wpisem seryjnym. Decyzję o rozszerzeniu listy o kolejne polskie zabytki zapadła 23 czerwca 2013 r. na 37. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, która odbyła się w Phnom Penh w Kambodży. Zabiegała o to dyrekcja kopani soli w Bochni. Do współpracy na rzecz rozszerzenia rejestru włączyły się też dyrekcja kopalni soli w Wieliczce oraz Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce. Koordynacją i nadzorem nad opracowaniem wniosku zajął się Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Kopalnie soli w Wieliczce i Bochni współtworzyły historyczne przedsiębiorstwo pod nazwą „Żupy Krakowskie”. Kopalnia w Bochni powstała w połowie XIII w. w wyniku pogłębiania studni solankowej na terenie bocheńskiej warzelni, kiedy natrafiono tam na złoże soli twardej. Strefę zabytkową kopalni w Bochni stanowią 3 szyby: Sutoris (z połowy XIII w.), Campi (z połowy XVI w.) i Trinitatis (z początku XX w.) oraz 9 poziomów, usytuowanych na głębokości od 70 do około 330 m pod powierzchnią terenu, rozprzestrzeniających się na długości do 3 km. Zlokalizowane na nich wyrobiska: chodniki i szybiki poszukiwawcze, liczne komory eksploatacyjne, rozległe ciągi komunikacyjne, transportowe i wentylacyjne powstały w okresie od XIII do XX w. Zachowały się w nich wyraźne ślady różnych technik urabiania soli. W kopalni zachowały się maszyny i urządzenia służące do eksploatacji, transportu, zabezpieczania, odwadniania – od rozwiązań najstarszych po współczesne. Niezwykle cenną spuściznę kultury duchowej bocheńskich górników stanowią podziemne kaplice i miejsca kultu religijnego. Poszerzenie wpisu kopalni wielickiej z 1978 roku o kopalnię w Bochni jest niezbędnym dopełnieniem obrazu miejsca, gdyż obie kopalnie funkcjonowały od końca XIII w. do 1772 r. w ramach jednego przedsiębiorstwa królewskiego pod nazwą Żupy Krakowskie, będącego do XVIII w. największym zakładem przemysłowym Europy. Dopiero prezentacja obu kopalni daje wyobrażenie o skali historycznego przedsięwzięcia technicznego, organizacyjnego i gospodarczego.

Wpis na podstawie kryterium IV:

Pokłady soli kamiennej w Wieliczce eksploatowane są od XIII w. Kopalnia rozciąga się na 9 poziomach i liczy 360 km chodników, w których znajdują się wyrzeźbione w soli ołtarze, posągi i inne dzieła sztuki; etapy pasjonującej pielgrzymki ku przeszłości tego zakrojonego na szeroką skalę przedsięwzięcia przemysłowego.

Strefę Zabytkową Kopalni w Bochni stanowią 3 szyby: Sutoris (z połowy XIII w.), Campi (z połowy XVI w.) i Trinitatis (z początku  XX w.) oraz 9 poziomów, usytuowanych pod  powierzchnią. Cenną spuściznę kultury duchowej bocheńskich górników stanowią podziemne kaplice i miejsca kultu religijnego.

Wieliczka

Trzy kilometrowa trasa turystyczna wiedzie przez kilka z 20 dużych komór, udostępnionych do zwiedzania na głębokościach od 64 do 135 metrów. Wielicka kopalnia ma 9 poziomów, z których pierwszy – poziom Bono – leży na głębokości 64 metrów, zaś ostatni na głębokości 327 metrów. Jako wejście do kopalni służy szyb Daniłowicza. Najstarszą zlokalizowaną dziś częścią kopalni jest szyb Goryszowki, pochodzący z drugiej połowy XIII w. Jest użytkowany bez przerwy od średniowiecza, aż do chwili obecnej. Największym podziemnym kościołem jest znajdująca się na głębokości 101 metrów Kaplica św. Kingi. Znajdują się tutaj relikwie uznanej za świętą królowej Polski. Oprócz uroczystości natury religijnej odbywają się tu także koncerty muzyki poważnej. W Komorze Erazma Barącza wita turystów pomnik Johanna Wolfganga Goethego. W 1997 r., w komorze Teodora Wessla, na III poziomie (- 135 metrów), otwarto Podziemny Ośrodek Rehabilitacyjno-Leczniczy.

Zamek Żupny

Zamek w Wieliczce, dawna siedziba zarządu kopalń Wieliczki i Bochni. Zamek składa się z trzech głównych budowli: Zamku Środkowego (XIII-XIV w.), Północnego (XV w.), Południowego (XIX-XX w.) oraz baszty (XIV w.). Podwaliny pod budowę zamku dał w XIII wieku książę Henryk IV Probus, są to też początki krakowskiej Żupy, czyli solnego przedsiębiorstwa, będącego w posiadaniu władcy. Prawdziwy rozwój miasta i Zamku nastąpił za Kazimierza Wielkiego, król lokował Wieliczkę na prawie niemieckim, gruntownie umocnił i przebudował Zamek. Przez 650 lat Zamek ulegał pożarom, wojną, oblężeniom i innym katastrofom, które w znaczący sposób wpłynęły na kształt dzisiejszej budowli. Najdotkliwsze zniszczenia powstały na skutek bombardowania wojsk radzieckich w 1945 r. Prace remontowe zakończono w 1992 r. Współcześnie, odrestaurowany Zamek stanowi siedzibę Muzeum Żup Krakowskich.

Bochnia

Zabytkowa Kopalnia Soli Bochnia to najstarsza na ziemiach polskich kopalnia, w której rozpoczęto wydobycie soli kamiennej. Jej początki sięgają 1248 r. Po blisko ośmiu wiekach eksploatacji przypomina niezwykłe podziemne miasto, zachwycając niepowtarzalnymi wyrobiskami, kaplicami wykutymi w solnych skałach oraz oryginalnymi rzeźbami i urządzeniami wykorzystywanymi przed wiekami. Kopalnię można zwiedzać pieszo oraz... łodziami. Zwiedzanie bocheńskiej żupy to niezwykła wyprawa przez najpiękniejsze i najciekawsze wyrobiska. Obejmują one unikatowe komory o charakterystycznym kształcie i układzie geologicznym, surowe kaplice, a także narzędzia górnicze, którymi posługiwano się przed wiekami. Dzięki niespotykanej w skali światowej Podziemnej Ekspozycji Multimedialnej zwiedzanie ma charakter podróży przez historię soli, która rozpoczyna się w epoce panowania księcia Bolesława Wstydliwego i księżnej Kingi.

 

Polska, jako kraj cechujący się niewątpliwym bogactwem tradycji i naturalnego piękna, i aktywnie dbający o jego ochronę, jest nie tylko jednym z pierwszych Państw-sygnatariuszy Konwencji dziedzictwa światowego, ale również jednym z czołowych reprezentantów na Liście Światowego Dziedzictwa.